عثمانى ، و وصف قصر سلطانى و گنجينه‌هاى سلاطين آل عثمان سخن دارد ، بعضى فصول از ماليات و ادارهء اراضى و تحليل صورتهاى مختلف آن گفت و گو مىكند . فصل بيستم به معدن و دريانوردى و نواحى بعضى شهرها اختصاص دارد . مختصرنامه‌هاى ادارى و ديوانى دوران مماليك چون كتاب خليل ظاهرى كه از آن گفت و گو داشتيم به كتاب هزار فنّ بسيار شبيه است و اين كتاب نيز همانند آن از لحاظ جغرافياى سياسى و مخصوصا جغرافياى اجتماعى و اقتصادى اهميت بسيار دارد . نمونهء ديگر ، منجّم باشى مورّخ ( متوفّى به سال 1702 / 1113 ه . ) است كه كتاب وى با وطن شوروى ما رابطهء مستقيم دارد . وى ترك زاده‌اى از سالونيك بود و چنان كه از نامش پيداست مدّتى منجّم باشى دربار بود ، ولى سالهاى آخر زندگانى را كه مغضوب بود در مكّه و مدينه به سر برد . كتاب اساسى وى جامع الدول به زبان عربى است ولى از منابع عربى و فارسى و تركى مايه دارد . كتاب از تاريخ پيش از سال 1672 / 1083 ه . سخن مىكند و ، پس از وفات مؤلّف ، در سالهاى 1720 - 1730 / 1132 - 1142 ه . با عنوان صحائف الأخبار به تركى ترجمه شد و به سال 1868 / 1285 ه . در سه جلد و جمعا در هزار و دويست صفحه به چاپ رسيد . 206 همين اواخر احمد زكى وليدى با توجّه به نسخهء عربى استانبول معلوم داشت كه منجّم باشى بر كتاب دربندنامه تكيه دارد كه به زبان عربى تأليف شده و موضوع آن تاريخ باب الابواب و ماوراى قفقاز است . 207 اگر در نظر داشته باشيم كه بار تولد ، مورّخ بزرگ ما ، وجود متن عربى كتاب را مطلقا انكار مىكند ، اين نظر اهميت خاص پيدا مىكند . 208 ظاهرا تحقيقى كه بنا بود زكى وليد در اين زمينه به قلم آرد تا هنگام نوشتن اين سطور انتشار نيافته است . با وجود اين دو نمونه انكار نمىتوان كرد كه مكتب عربى و اسلامى پس از حاجى خليفه و اوليا چلبى در ميان تركان عثمانى رو به افول رفت و نفوذ نوشته‌هاى اروپايى فزونى گرفت تا آنجا كه گاه مؤلّفات اصيل را به صف دوّم راند . 209 فقط رشتهء تاريخ مقاومت كرد ، زيرا با نظام دولت ارتباط داشت ؛ و نشان قضيّه را در مورّخان رسمى دربار مىتوان ديد كه تا وقتى نظام پوسيدهء حكومت عثمانى به‌پا بود ، يعنى تقريبا تا انقلاب « تركيهء جوان » در اين مقام باقى بودند . لازم نيست بگوييم كه غالب اين مورّخان به تقليد از نمونه‌هاى قديم بس مىكردند ، 210 ولى پيشرفتهاى اروپا در رشته‌هاى معنوى و مادى تمدّن توجّه عثمانيان را جلب كرد و آثار اروپا ، به دوران تلاش براى تجديد افتخارات قديم در سلطنت احمد سوّم و وزيرش ، ابراهيم پاشاى داماد - كه بعضيها آن را « تجديد قديم در لباس جديد » عنوان مىدادند - به نزد تركان زمينه‌اى مناسب يافت . يكى از نشانه‌هاى اين جنبش حركت تجددى ايجاد چاپخانه با حروف عربى بود كه به سال 1729 / 1141 ه . انجام گرفت . 211 به همين جهت حق داريم